Co to jest dzianina? Definicja, rodzaje, właściwości i zastosowanie

Dzianina to materiał zbudowany z pętelek przędzy, a nie z przeplecionych nitek, dlatego rozciąga się i dopasowuje do ciała. Wiele rzeczy, które potocznie nazywasz tkaninami, jak polar, dresówka czy welur, to właśnie dzianiny. W tym artykule wyjaśniam, jak je rozpoznać, z czego powstają i jak o nie dbać.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Dzianina powstaje z oczek, czyli pętelek przędzy zaczepionych o siebie nawzajem.
• Wyróżnia się dzianiny rządkowe i kolumienkowe, które różnią się odpornością na pruciе.
• Bawełniane dzianiny kurczą się po praniu, dlatego materiał warto wyprać przed krojeniem.
• Dzianina interlock jest cieplejsza i stabilniejsza niż cienki jersey.
• Przy zakupie sprawdź skład, gramaturę i splot, a nie samą nazwę handlową.

Co to jest dzianina i czym różni się od tkaniny?

Dzianina to wyrób włókienniczy, w którym podstawowym elementem jest oczko, czyli pętla przędzy przeciągnięta przez wcześniej uformowaną pętlę. Nie jest to nazwa surowca. Dzianinę można wykonać z bawełny, wełny, poliestru, wiskozy czy mieszanek z elastanem, więc sam skład niczego jeszcze nie przesądza.

Tkanina powstaje inaczej. Dwa układy nitek, osnowa (wzdłuż) i wątek (w poprzek), przeplatają się pod kątem prostym. Stabilność wynika tu z przeplotu, natomiast w dzianinie z zaczepiania się oczek o siebie.

Wiele osób myli te materiały, bo część dzianin udaje tkaniny. Jeginsy imitują drelich, a polar i welur też są dzianinami. Najprostszy test na metce lub w sklepie to rozciągnięcie próbki w poprzek – dzianina ustąpi wyraźnie, tkanina prawie wcale. Przyjrzyj się też lewej stronie. W dzianinie zobaczysz rządki drobnych pętelek, w tkaninie siatkę prostopadłych nitek. Szersze omówienie innych materiałów znajdziesz w opisie rodzajów tkanin.

Jak powstaje dzianina rządkowa i kolumienkowa?

Dzianiny dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje, a różnica dotyczy sposobu prowadzenia przędzy.

Dzianina rządkowa (ang. weft knit) powstaje z jednej przędzy albo kilku. Igły tworzą oczka kolejno, rządek po rządku, a przędza biegnie w poprzek wyrobu. Tak działają maszyny okrągłe, płaskie i pończosznicze, a także ręczne druty czy szydełko.

Dzianina kolumienkowa, zwana też osnowową (ang. warp knit), powstaje z wielu równoległych przędz prowadzonych wzdłuż wyrobu. Każda igła dostaje własną nitkę i wszystkie tworzą oczka jednocześnie. Przędze przesuwają się między sąsiednimi igłami, tworząc ukośne połączenia nazywane underlap. Do tej grupy należą tricot (trykot) i raszel.

Różnica ma konsekwencje, które odczujesz przy noszeniu:

• Dzianina rządkowa – bardziej rozciągliwa i miękka, ale po zerwaniu jednej nitki oczka mogą rozplatać się kolejno wzdłuż kolumienki i powstaje „drabinka”.
• Dzianina kolumienkowa – zwarta, stabilna i odporna na puszczanie oczek, dlatego stosuje się ją w bieliźnie, siatkach i koronkach.

Wskazówka: Jeśli ubranie z cienkiej dzianiny zaczęło puszczać oczko, zatrzymaj drabinkę zanim urośnie, na przykład kroplą bezbarwnego lakieru do paznokci lub kilkoma ściegami cienką nicią na lewej stronie.

Jakie są rodzaje dzianin i do czego służą?

Nazwy handlowe, takie jak dresówka, polar czy ściągacz, opisują zwykle splot lub wykończenie, a każdy splot ma inne właściwości. Podstawowe struktury rządkowe wyglądają tak:

Wzory i faktury powstają dzięki modyfikacjom. Oczko tuck, czyli nałożenie nowej pętli na starą, zmienia grubość i fakturę. Oczko float (miss) polega na pominięciu oczka i poprowadzeniu przędzy po powierzchni, co daje wzory lub lokalne wzmocnienia.

Interlock wymaga specjalnej maszyny interlockowej i zużywa więcej przędzy, dlatego bywa droższy od jerseyu. Ma za to symetryczną budowę i stabilne wymiary, więc jest standardem w odzieży niemowlęcej i dobrych koszulkach polo.

Z jakich włókien robi się dzianinę?

Dzianina nie ma jednego surowca. Każde włókno nadaje jej inny charakter, a na metce zobaczysz zwykle mieszankę.

• Bawełna – miękka, chłonna, przyjemna dla skóry, ale mocno się kurczy, bo woda powoduje pęcznienie włókien celulozowych. Różnice między odmianami opisuję w tekście o bawełnie i jej rodzajach.
• Wełna – ciepła i sprężysta, stosowana w swetrach. Więcej o tym włóknie napisałam w artykule o wełnie owczej.
• Wiskoza – gładka i opadająca, daje dzianinę o jedwabistym chwycie. Jej właściwości opisuje materiał o wiskozie.
• Poliester – wytrzymały, szybko schnie, utrwala się termicznie (heat-setting), więc dobrze trzyma wymiary.
• Poliamid i akryl – poliamid jest mocny i sprężysty, akryl lekki i ciepły, z wyglądem zbliżonym do wełny.
• Elastan – dodatek rzędu kilku procent poprawia rozciąganie i powrót do kształtu.

Elastan ani poliester nie są wadą. Kilka procent elastanu w legginsach czy dżinsach wydłuża życie ubrania, bo oczka wracają do pierwotnego układu. Przeciwwagą jest poliester, który mechaci się uciążliwiej niż czysta wełna, ponieważ mocne włókna syntetyczne trzymają kuleczki pillingu na powierzchni.

Jakie właściwości ma dzianina?

Dzianina jest elastyczna głównie dzięki geometrii oczek. Pod obciążeniem oczka obracają się, prostują i przesuwają względem sąsiadów, więc przędza nie musi się od razu wydłużać. Gdy puścisz materiał, sprężystość przędzy przywraca pierwotny układ.

Rozciągliwość zależy od kierunku. W prostych dzianinach rządkowych poprzeczna jest około dwa razy większa niż wzdłużna, dlatego kierunek kroju decyduje o tym, czy ubranie będzie przylegać, czy się rozciągnie. Przykład z mojej pracowni: bawełniany jersey w T-shircie rozciąga się w poprzek, a brzegi mimo to się nie pruje, tylko zawijają.

Struktura oczkowa tworzy też małe przestrzenie powietrzne. Wynika z nich kilka cech:

• Przewiewność – większa w cienkim jerseyu niż w gęstym interlocku czy ściągaczu.
• Ciepło – interlock i rib izolują lepiej niż jersey, a grubsza dzianina ma większy opór cieplny.
• Szybkość schnięcia – w badaniu 18 dzianin do kontaktu ze skórą (109–310 g/m²) czas schnięcia wynosił 12–18 minut.
• Wiatroszczelność – niska, bo otwarta struktura przepuszcza wiatr.

Dzianiny gniotą się mało, za to bywają podatne na wady. Wyciągają się w kolanach i łokciach, mechacą, a ich szwy mogą po praniu skręcać się na przód (spirality). Zjawisko wynika ze skrętu przędzy i budowy jednostronnej struktury.

Wskazówka: Gdy porównujesz dwie koszulki, pociągnij każdą w poprzek i puść. Materiał, który nie wraca do kształtu, szybko się wyciągnie.

Do czego stosuje się dzianiny?

Dzianina ma szersze zastosowanie, niż sugeruje szafa. Najczęściej spotkasz ją w odzieży, ale występuje też w innych dziedzinach.

• Odzież codzienna – T-shirty, swetry, bluzy, dresy, sukienki.
• Bielizna i skarpety – dzianiny rządkowe lub osnowowe, w tym koronki raszlowe.
• Odzież sportowa – lekkie siatki i dzianiny szybkoschnące.
• Tekstylia domowe – koce, narzuty, tapicerka.
• Zastosowania techniczne – dzianiny dystansowe 3D w materacach, szelkach plecaków i fotelach samochodowych.
• Medycyna – siatki przepuklinowe z polipropylenu, protezy naczyniowe z poliestru i wyroby uciskowe o określonych klasach kompresji.

Technologia dzianin jest też podstawą butów sportowych. Cholewki Nike Flyknit i Adidas Primeknit powstają jak sweter zrobiony w jednym kawałku, niemal bez odpadów.

Jak prać, suszyć i prasować dzianinę?

Dzianina schodzi z maszyny w stanie naprężonym, więc po zwilżeniu i podgrzaniu oczka się relaksują. To właśnie wyjaśnia skurcz. Bawełna po praniu kurczy się zwykle bardziej na długość niż na szerokość, o około 5–8%.

Postępuj według tych kroków:

1. Sprawdź symbole na metce i dobierz temperaturę. Dla bawełnianych dzianin zwykle wystarcza 30–40°C.
2. Wywróć ubranie na lewą stronę, co ogranicza pilling i ścieranie powierzchni.
3. Wybierz łagodny program z niską prędkością wirowania.
4. Użyj łagodnego detergentu bez wybielaczy.
5. Wyjmij ubranie od razu po praniu i delikatnie je ułóż.
6. Susz na płasko lub na suszarce poziomej. Wieszanie mokrego swetra na wieszaku wydłuża go.
7. Prasuj na lewej stronie przy niskiej temperaturze, a ściągacze tylko lekko dociśnij parą.
8. Wełniane i delikatne dzianiny przechowuj złożone, nie wieszaj.

Dzianinę przeznaczoną do szycia wypierz przed krojeniem, najlepiej w temperaturze, w której będzie prana gotowe ubranie. Dzięki temu po pierwszym praniu nic się nie zmieni.

Czy dzianina jest dobra dla skóry, dziecka i alergika?

Dzianina bywa dobra dla skóry, o ile dobierzesz odpowiedni surowiec i splot. Bawełna i wiskoza są miękkie, chłonne i zwykle dobrze znoszone, a interlock stabilnie przylega, nie uciska i nie drapie. To dlatego odzież dla niemowląt tak często wykonuje się właśnie z niego.

Przy skórze wrażliwej pamiętaj o kilku zasadach:

• Lato – cienki jersey z bawełny lub wiskozy, o dobrej przepuszczalności powietrza.
• Zima – interlock, dresówka lub polar, które zatrzymują ciepło.
• Alergicy – gładkie dzianiny bez agresywnych wykończeń, wyprane przed pierwszym użyciem.
• Wełna – część osób odczuwa ją jako drapiącą, więc warto wybierać cienką merynosową lub mieszanki.

Czy dzianina nadaje się do szycia?

Dzianina nadaje się do szycia, ale wymaga innego podejścia niż tkanina. Jest rozciągliwa, brzegi falują albo się zawijają, a zwykły ścieg stębnowy pęka przy rozciąganiu.

Przygotuj się według listy:

1. Wypierz i wysusz materiał przed krojeniem.
2. Ułóż wykrój zgodnie z kierunkiem największego rozciągania, zwykle w poprzek, wzdłuż rządków.
3. Użyj igły z zaokrąglonym ostrzem (ballpoint, oznaczenie Jersey, SES lub SUK), która rozsuwa pętle zamiast je przecinać.
4. Wybierz ścieg elastyczny – zygzak, renderkę lub overlock. Więcej o tym urządzeniu znajdziesz w tekście o overlocku i jego wyborze.
5. Zmniejsz docisk stopki, żeby materiał się nie wyciągał.
6. Wzmocnij szwy ramion i dekoltu taśmą stabilizującą.

Początkującym polecam interlock lub dresówkę, bo są stabilne i nie zawijają brzegów. Cienki jersey łatwiej się marszczy i wymaga wprawy.

Wskazówka: Brzegi jerseyu zawijają się, więc przed szyciem delikatnie je przyprasuj parą albo użyj kleju w płynie do tkanin.

Jak rozpoznać dobrą jakość dzianiny?

Nazwa handlowa niczego nie gwarantuje. Sprawdź parametry, które decydują o zachowaniu materiału.

• Skład – mieszanka z kilkoma procentami elastanu poprawia powrót do kształtu, a czysta bawełna chłonie wilgoć, ale mocniej się kurczy.
• Gramatura – zwykle podawana w g/m². Cienkie koszulki mają około 140–180 g/m², bluzy zdecydowanie więcej. Sama gramatura nie określa jakości, bo ta zależy od przędzy.
• Przędza – czesankowa lub compact daje gładszą powierzchnię i mniejszy pilling niż zgrzebna o tej samej masie.
• Struktura – interlock i rib są stabilniejsze niż cienki jersey.
• Skurcz po praniu – dobre dzianiny są kompaktowane, czyli stabilizowane, żeby ograniczyć kurczenie.
• Spirality – lepsi producenci stosują przędzę o zrównoważonym skręcie, więc szwy boczne nie wędrują.

W branży jakość mierzą normy, między innymi ISO 3801 (masa powierzchniowa), ISO 12945 (pilling), ISO 9237 (przepuszczalność powietrza) i ISO 13938-1 (wytrzymałość na przebicie hydrauliczne). Przy zakupie ubrania nie sprawdzisz ich sam, ale możesz zrobić prosty test. Rozciągnij materiał, potrzyj kciukiem powierzchnię i obejrzyj tkaninę pod światło. Gęsta, równa struktura bez prześwitów i zgrubień zwykle oznacza lepszą jakość.

Podsumowanie

Dzianina to materiał zbudowany z oczek, a nie z przeplotu nitek, dlatego rozciąga się i miękko układa. Dzieli się na rządkową i kolumienkową, a jej zachowanie zależy od splotu, włókna i wykończenia. Interlock jest cieplejszy i stabilniejszy niż jersey, a bawełna kurczy się bardziej niż poliester. Wiedząc, co to jest dzianina, łatwiej wybierzesz ubranie i metodę prania. Przy zakupie sprawdzaj skład, gramaturę, splot i skłonność do skurczu, a nie samą nazwę handlową.

FAQ

Q: Czy dzianina się pruje?

A: Dzianina rządkowa może się rozplatać wzdłuż kolumienki po zerwaniu nitki. Dzianina kolumienkowa, na przykład trykot, jest znacznie odporniejsza na puszczanie oczek.

Q: Czy dzianina jest ciepła?

A: Zależy od splotu i grubości. Interlock i rib izolują lepiej niż cienki jersey, a grubsza dzianina ma większy opór cieplny.

Q: Czy dzianinę można zrobić ręcznie?

A: Tak. Druty i szydełko tworzą oczka, czyli dzianinę rządkową. Ręcznie zrobiony sweter ma taką samą budowę jak ten z maszyny.

Q: Dlaczego dzianina się mechaci?

A: Krótkie włókna wydostają się na powierzchnię i zbijają w kuleczki. Mieszanki z poliestrem mechacą się uporczywiej, bo mocne włókna nie pozwalają kuleczkom odpaść.

Q: Jaka dzianina nie zawija brzegów?

A: Brzegów nie zawijają ściągacz, interlock i purl. Zawija je single jersey, czyli dzianina lewoprawa.